Τα απολεσθέντα, τα κεκτημένα και η ψήφος

Τι θα κρίνει τις εκλογές; Πριν ακόμη και από τη διαδικασία εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας το ερώτημα αναδείχθηκε σε «Ιερό Δισκοπότηρο» πολιτικών, αναλυτών και απλών πολιτών. Επιδίωξη του παρόντος είναι η καταγραφή κάποιων γεγονότων που έχουν ήδη διαμορφώσει την ελληνική πραγματικότητα διεκδικώντας καταλυτικό ρόλο στην έκβαση των εκλογών.

Νέα επιχειρηματικότητα

Τα έθνη, ως ανθρωπογενείς οντότητες, λειτουργούν πολλές φορές σαν τους ανθρώπους: όπως ένα τραγικό γεγονός αλλάζει την ζωή ενός ατόμου για πάντα, έτσι και ένα ιστορικό γεγονός αλλάζει θεμελιωδώς την πορεία ενός έθνους.

Όπως καταγράφεται στην έρευνα της Κάπα Research για την Οικονομία και την Ανάπτυξη στην Ελλάδα, η κρίση του 2010 και οι συνέπειές της φαίνεται να αλλάζουν όχι μόνο τις ζωές των Ελλήνων, αλλά και τη θεμελιώδη οικονομική προσέγγιση της χώρας, με τον ίδιο τρόπο που λειτούργησε ο υπερπληθωρισμός της δεκαετίας του 1920 και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος για τη Γερμανία.

H κρίση της μαζικής αντιπροσώπευσης

Στην πορεία προς τις διπλές εκλογές του Μαΐου 2014, μια πλειάδα μικρών κομμάτων έρχεται στο προσκήνιο και παίρνει θέση δίπλα σε παλαιότερους και μεγαλύτερους πολιτικούς σχηματισμούς για να διεκδικήσει τη λαϊκή ψήφο αν και, συχνά, το πρόγραμμα και οι σκοποί τους εξαντλούνται στη φιλοδοξία του αρχηγού τους. Τι προκάλεσε αυτόν τον κατακερματισμό του ελληνικού κομματικού συστήματος αντιπροσώπευσης; Χωρίς να αμφισβητείται ούτε η ένταση ούτε η έκτασή της, «η κρίση» είναι η απάντηση που δίνεται σχεδόν αυτόματα σε κάθε μεγάλη μεταβολή που συμβαίνει στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια. Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο του πολιτικού πολυκερματισμού δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Ολόκληρη η Ευρώπη – τουλάχιστον οι χώρες που απαρτίζουν την Ένωση – ζουν την παρακμή της μαζικής Δημοκρατίας και του κύριου πυλώνα της, του μαζικού κόμματος (ή του «κόμματος- σαρωτή» από το γαλλικό parti-attrape-tout).

Πρόσωπο της Χρονιάς: ο ανώνυμος άνεργος

Αν έπρεπε να προσδιορίσουμε την πιο έντονη και διαρκή επιταγή της ελληνικής κοινής γνώμης κατά το μεγαλύτερο μέρος της μεταπολιτευτικής περιόδου, θα καταλήγαμε στο εξής τρίπτυχο: δημοκρατία, ελευθερία και ισότιμη αντιμετώπιση των μη προνομιούχων. Ενα αξιακό σύνολο που θα μπορούσε να αποδοθεί περιφραστικά και ως «θέλω να ζήσω ελεύθερα με δικαίωμα στην ελπίδα». Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 αυτό άλλαξε. Μπορεί εν πρώτοις να ηχεί υποδεέστερο, αλλά το κύριο ζητούμενο έγινε η διασφάλιση μιας αξιοπρεπούς εργασίας – «μια καλή δουλειά».

Η δουλειά αποτελεί πλέον τον ύψιστο ρυθμιστικό παράγοντα στη ζωή του ατόμου: το αν και πότε θα κάνει οικογένεια, το πόσα παιδιά θα αποκτήσει και πότε, το πού θα ζήσει (55,6% υπό τις κατάλληλες συνθήκες θα εγκατέλειπε τη χώρα), η σχέση του με το κοινωνικό σύνολο, όλα εξαρτώνται από τη δουλειά του. Κάθε απόφαση που λαμβάνει και κάθε στρατηγική που χαράσσει κατά κάποιον τρόπο είναι συνυφασμένες με την επαγγελματική του κατάσταση γιατί αυτή είναι η νέα σχέση του με την κοινωνία.

Τρία χρόνια πριν, ένας νέος άνεργος Τυνήσιος αυτοπυρπολήθηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Αλυσιδωτές αντιδράσεις έφεραν την έκρηξη της Αραβικής Ανοιξης. Το ενδιαφέρον είναι ότι λίγο προτού το κάνει φώναξε κάτι, αλλά όχι τα αναμενόμενα όπως «ο Θεός είναι μεγάλος», «θάνατος στην Αμερική». Τα τελευταία του λόγια ήταν «Και πώς περιμένετε να βγάλω τα προς το ζην;».

Στο τέλος του 2013 στην Ελλάδα το ζητούμενο παραμένει ίδιο και εντονότερο. Με τη διαφορά ότι η κρίση έπληξε τον πυρήνα του: το αίτημα για μια αξιοπρεπή δουλειά καθίσταται μαθηματικά αδύνατο γιατί οι θέσεις εργασίας σήμερα δεν επαρκούν. Ετσι ο ανώνυμος άνεργος αναδεικνύεται σε «πρόσωπο της χρονιάς» που πέρασε. Η ανεργία στο 27% αποτελεί το «σημαντικότερο γεγονός της χρονιάς», το οποίο δίχως ακριβή ημερομηνία πραγμάτωσης, επώνυμα ή αναγνωρίσιμα ιστορικά υποκείμενα, συντελείται συνεχώς εξελισσόμενο στη σκιά της επίσημης πολιτικής ατζέντας με απόλυτο και καταλυτικό τρόπο για τις ζωές που αφορά.

Κάθε κρίση, ως ρήξη με το παρελθόν, εμφανίζεται απότομα, αλλά προηγείται μια περίοδος επώασης: για χρόνια προετοιμάζονται και συμβαίνουν σιωπηλά μικρές βαθμιαίες αλλαγές που μεταλλάσσονται σε ένα «ριζικά διαφορετικό». Το «ριζικά διαφορετικό» σήμερα είναι η ανεργία. Αυτή αναδεικνύει «φύλακες» και «καινοτόμους» του συστήματος, ορίζει την αντιπαράθεση μεταξύ τους και καθορίζει αν θα χαθεί ή αν θα κερδηθεί μια ολόκληρη γενιά νέων ανθρώπων.

Πράξεις, όχι λόγια

Η Ευρώπη αποτελούσε πάντοτε για τους Έλληνες ένα σταθερό σημείο αναφοράς, ένα πεδίο ειρήνης, δημοκρατίας και οικονομικής ανάπτυξης που λειτουργούσε ως αντίβαρο στα εσωτερικά προβλήματα, αλλά και στην ασταθή γειτονιά της Ελλάδας. Αν και το συμβολικό αυτό πλαίσιο εξακολουθεί να έχει ισχυρά ερείσματα μεταξύ των ερωτώμενων (παραμονή της χώρας στο ευρώ έναντι της επιστροφής στο εθνικό νόμισμα),αμφισβητείται ευθέως η δυνατότητα της ίδιας της Ευρώπης να εξέλθει από την κρίση, στα επόμενα χρόνια, και να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής για τα 500.000.000 των πολιτών της.

Το πολιτικό στοίχημα του 2013

Από τις εκλογές του Ιουνίου 2012 μέχρι σήμερα, το δημόσιο διάλογο μονοπωλούσε η εκταμίευση της μεγάλης δόσης του δανείου προς την Ελλάδα και η συνακόλουθη λήψη πρόσθετων μέτρων με το Μνημόνιο ΙΙΙ. Επί του ζητήματος αυτού τοποθετήθηκαν με σαφήνεια και ένταση οι δύο «νέες παρατάξεις» μνημόνιο/αντι-μνημόνιο που αντικατέστησαν – προσωρινά τουλάχιστον – το μεταπολιτευτικό διπολικό σύστημα.